Францийн агуу байлдан дагуулагч, алдарт цэргийн жанжин Наполеон Бонопарт

Хүн төрөлхтөний түүхэнд аугаа их жанжин, аугаа их байлдан дагуулагч хэмээн хүлээн зөвшөөрөгдсөн Наполеон Бонапарт 1769 оны 8-р сарын 15-нд Францын Алчо мужид төрсөн.

1784 онд Наполеон Бриан-Ле-Шато-д хааны цэргийн сургууль төгссөн. Тэнд ядуугийн учир төрийн сангаар суралцаж байсан Наполеонд дээрэнгүй ханддаг байж. Ийм байдал Наполеоныг дуу цөөтэй, найз нөхөдгүй болгоход хүргэсэн. Сурлагадаа тааруухан, цэргийн сургуулийн 58 төгсөгчдөөс 42-т орж байжээ. Наполеон цаашид Париж дахь цэргийн сургуулийн их бууны ангид суралцан 1785 оны 9-р сард эцгийнхээ нас барсны дараа их бууны бага дэслэгч цолтойгоор Ля фер хотын гарнизонд ажиллаж авьяасаа харуулж хоногт 4-5 цаг унтан зүтгэж 1791 оны 2-р сард хувьсгал жинхэнэ өрнөж байсан үед ахлах дэслэгч цолтойгоор Гренобль дахь их бууны хороонд томилогдон ирсэн байна. 1792 оны 4-р сарын 1-нд Корсикт очиж дэд хурандаа цол авчээ. Мөн оны 6-р сарын 10-нд гэр бүлийн хамт Маросельд ирж тэнд гарсан үймээний үед генерал Жан-Батист Карлогийн армид их бууны ангийг удирдан байлдаж 1793 оны 12-р сарын 19-нд Тулон хотыг чөлөөлөхөд түүний командалж байсан их бууны анги шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн, өөрөө шархадсан. Энэхүү гавьяаны төлөө түүнд бригадын генерал цол олгож 1794 оны 2-р сард Итали дахь Францын армийн их бууны ангийн командлагч болгожээ.

Тэнд дарангуйлагч дэглэмийг дарж яваад баригдан шоронд 1794 оны 8-р сарын 6-наас 9-р сарын 14-ний хооронд хоригдоод суллагдсан ба түүнд гоморхсон Наполеон Герман дахь баруун армийн их бууны ангийн Командлагчаар явах саналыг хүлээж аваагүй. 1795 оны 10-р сарын 5-нд Конвент хотыг бүсэлсэн босогчдыг командлалын тушаалаар Наполеон буудан хороосон. Үүний дараа Наполеон дотоодын бүх цэргийн болон Парижийн гарнизоны командлагчаар томилогдсон. 1796 оны 3-р сард Напилеон өөрөөсөө 6 эгч бэлбэсэн бүсгүйтэй гэрлэжээ. 1796 онд Итали дахь францын армийн ерөнхий командлагчаар томилогдож байлдан Савойю, Ниццийг францад нэгтгэж 1796 оны 5-р сарын 10-нд австрийн армийг ялж, ер нь байлдааны ажиллагааны санхүүжилтийг Италийн урлагийн бүтээлүүдийг худалдах замаар санхүүжүүлж байжээ. Наполеон ялалт байгуулахад армийн бие бүрэлдэхүүний сэтгэл санааны өөдрөг итгэлтэй байдлыг хангах явдал хэмээн үздэг байжээ. Италид явуулсан ажиллагааны амжилтын төлөө Наполеоныг Францын үндэсний баатар цол өргөмжилжээ.

Францын удирдлага Наполеоныг Англид довтлох армийг командлах санал тавьсан боловч Наполеон хамгийн түрүүнд Египетийг эзэлж газрын дундад тэнгисээс англичуудыг хөөн гаргаж ойрхи дорнодын Английн Энэтхэгийг сүрдүүлэх хэрэгтэй гэж итгүүлж чадсан байна. Францчууд Египетээс Англи, Туркийн цэргийг хялбархан хөөн гаргаж чаджээ. Гэтэл Египетэд Партизаны дайн дэгдэж адмирал Нельсоны командалсан Английн флот Францын флотыг Газрын дундад тэнгист устгажээ. 1799 оны 8-р сарын 24-нд Наполеон Английн флоттой тулалдахаас зайлсхийж Париж-д ирсэн. Францын арми нэг жилийн дараа Египетэд буун өгч, Итали, Германы армид ялагдал хүлээгээд байсан. Францын удирдлагад өөрчлөлт оруулж Наполеон шийдвэрлэх эрх бүхий хүн болж улмаар Францын Үндсэн хуулийн дагуу үнэн хэрэгтээ дарангуйлагчийн эрхтэй болжээ. Наполеон төрийн зөвлөлийн гишүүд, шүүгчид, түшмэдүүдийг томилох эрх эдлэх болов. 1802 онд Наполеоныг бүх насаар нь Консул /хаан/-аар өргөмжилж тэр арми, цагдаа, засгийн газрын байгууллагуудад хяналт тавих эрх мэдлийг хэрэгжүүлсэн. Орон нутгийн удирдлагыг сонгох бус томилдог болгосон. Сонин хэвлэл зөвхөн засгийн газрын зөвшөөрөлтэй гарах болж улс орон даяар нууц цагдаагийн сүлжээ тогтож нэрт харгислагч Фуше толгойлжээ. Наполеон хувьсгалын үр дүнд олж авсан өмчийг эздэд нь баталгаажуулсан, францын валютыг тогтворжуулж 1800 онд анхны банкийг байгуулсан. Францын ихэнх хүмүүс итгэл өгч Наполеон хууль гаргаж иргэдийн өмч, эрх чөлөөг баталгаажуулж, бүх нийтэд сургуулийн боловсрол олгохоор хуульчилж Пап Пием VII-тай конкордат буюу гэрээ байгуулж католик сүмийн үйл ажиллагааг зөвшөөрсөн. Наполеон францын аж үйлдвэр, боловсролыг хөгжүүлэх арга хэмжээ авч хөшөө дурсгалыг Римийн загвараар босгох санаачилга гаргагч ажээ. Наполеон Засгийн эрхэнд гарсны дараа Францын эсрэг холбоотнуудад хандаж, дайныг зогсоож энхийн гэрээ байгуулах гэсэн “жүжиг” тавьсан боловч Английн ерөнхий сайд бага Уильям Питт, Австри, Оросын эзэн хаадууд хүлээж аваагүй. 1800 оны 6-р сарын 4-нд Наполеон Итали дахь Австрийн армийг бут цохиж 1801 оны 2-р сарын 9-нд Францад маш ашигтай энхийн гэрээг Австри, Англитай байгуулж чадсан. 1802 онд Наполеон өөрийгөө Италийн ерөнхийлөгчөөр зарлаж Итали алгуурхнаар Францад нэгтгэгджээ. 1803 онд Англи Мальтыг орхихоос татгалзсан тул Англи францын хооронд дахин дайн дэгдэв. 1801 онд Орос Францын гэрээ байгуулагдсан боловч Наполеоны тушаалаар Өмнөд Германаас 1804 оны 3-р сарын 21-нд Бурбонууд герцог Энгиенскийг хулгайлж цаазалснаар франц-германы холбоо эцэслэн тасарсан байна. 1803 онд Наполеон 170 мянга цэрэгтэйгээр Англид цөмрөн орохоор бэлтгэж, 1804 оны 1-р сарын 2-нд Наполеоныг францын эзэн хаанаар өргөмжлөгджээ. 1805 онд Австрийн арми Баварт орсныг Наполеон бүслэн авч буулган авсан ба 1805 оны 11-р сарын 13-нд Венийн булаан эзлэж 12-р сарын 2-нд Орос-Австрийн хамтарсан армийг бут цохижээ.

1805 оны 12-р сарын 25-нд Австри энхийн гэрээнд францтай гарын үсэг зурж 1806 оны 7-р сарын 12-нд ариун Римийн импери үгүй болж түүний оронд Германы баруун хэсэгт Францаас бүрэн хараат герман улсуудын холбоо байгуулж холбооны гишүүн улс болгон францын армид цэрэг илгээх үүрэгтэй байжээ. 1806 оны 1-р сард Бурбончууд Неаполиос хөөгдсөнөөр Итали бүхэлдээ Францын эрхшээлд орсон. Наполеон Прусс, Оросын армийг бут цохиж 1807 оны 7-р сард орос Франц, Пруссийн хооронд энхийн гэрээ байгуулагдсан. Наполеон оросын хаан Александр 1-ээс Британид Европын эх газраас хориг тавихыг шаардсан боловч оросын эдийн засаг ялангуяа Английн бараа бүтээгдэхүүний нийлүүлэлтгүйгээр оршин тогтнох бэрхшээлтэй байсан тул гэрээ биелэгдээгүй. Наполеон 1808 онд Испани, Португалийг довтолсон боловч амжилтгүй болж Австри Английн армийн довтолгоонтой тулгарчээ. Гэвч ялж ялагдаж явсаар дайныг ялалтаар дуусгавар болгосон. 1809 онд хүүхэд төрүүлж өгөөгүйн учир Жозефинагаас салж 1810 оны 4-р сарын 2-нд Австрийн эзэн хааны охинтой гэрлэж хүүхэд төрүүлснийг Римийн хаанаар тунхаглажээ. Наполеон өөрөө Миланд заларч Италийн хаанаар зарласан. 1810-1811 онд Францад нэгтгэсэн улс орнуудын хаанаар Наполеон өөрийн ах дүү нарыг толгой дараалан томилсон байна. Европод бүрэн ноёрхлоо тогтоохын тулд Оросоос Английн эсрэг хориг арга хэмжээ авахыг хатуу шаардсаныг Оросын хаан Александр хүлээж аваагүй тул Наполеон уурсаж Орост довтлохоор болж Австри Прусстэй холбооны гэрээ байгуулан 50 мянга орчим цэргийг нь татан оролцуулжээ.

Оросын Смоленскийг эзлэн авч генерал Тучковыг олзлолтоос сулласны дараа Наполеон Оросын хаан Александр 1-т энхийн тохиролцоонд хүрэх санал тавьсанд хариу өгөөгүй учир Москваг довтолж шатаасан боловч Оросын армийг дийлж чадаагүй бөгөөд Оростой Австри нэгдэхэд Наполеон австрийн сайд Меттернихтэй уулзаж энхийн гэрээний тухай ярилцаад тохиролцож чадалгүй “Та надад хууль тулгаж заах гээ юу. За тэгвэл дайн болог, баяртай Вена-д уулзая” гэж Наполеон хэлснээр уулзалт өндөрлөжээ. Тэр уулзалт ч болоогүй Францын эзэн хаан аливаа хэлцэл тохиролцоонд хүрэхийг хүсдэггүй, чаддаг ч үгүй “нэг бол бүгдийг нөгөө бол юу ч үгүй” гэсэн үзэл бодолд нь хамаг учир байсан гэдэг. 1813 оны 8-р сарын 12-13-нд болсон Дрездений ойролцоох тулалдаанд Францын арми ялагдал хүлээж, дараагийн жилийн эхээр холбоотны арми францад орж төдөлгүй Парижийг эзлэн авчээ. Холбоотны шахалтаар Наполеон “Эзэн хаан Наполеон, тангарагтаа үнэнч, эзэн хааны албыг орхиж, Францаас гарч явах эсвэл амьдралаас хагацан одоход бэлэн, энэ бол францын сайн сайхны төлөө юм” гэж мэдэгджээ. Наполеоны эцсийн үг нь “Франц …арми… манлайлал” гэсэн байжээ.

Түүний шарилыг гэрээсэлснийх нь дагуу 1840 онд Парижид шилжүүлэн авчирч тахир дутуу хүмүүсийн ордны оршуулгын газар байрлуулжээ. Наполеоны түүхэн гавьяа нь францын хувьсгалын улс төр, эрх зүйн учир шалтгааныг дүгнэж, үүссэн эмх замбараагүй байдлыг цэгцэлж журамласан, Францын эзэн хаан энэ хүн хүн төрөлхтөний түүхэнд дэлхийн суут жанжнуудын нэг бөгөөд цэргийн ажиллагааны амжилтыг улс төрийн засаглалд хөрвүүлэх авьяастай түүнийг амжилттай хэрэгжүүлж байсанд оршино. 1812 онд Напелеон бараг бүх Европыг ханалтандаа байлгасан бөгөөд түүний бүх дэлхийг ноёрхох гэсэн зэрэглээ өөрийг нь хөнөөсөн юм.